Qustav Flober tərəfindən yazılmış “Madam Bovari” əsəri XIX əsr Avropa realizminin ən mühüm nümunələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Bizim fikrimizcə, bu əsər sadəcə bir qadının şəxsi həyat dramı deyil; burada daha geniş miqyasda cəmiyyətin mənəvi böhranı, insanın daxili boşluğu və reallıqla arzular arasındakı kəskin ziddiyyətlər təsvir olunur. Oxucu əsəri diqqətlə oxuduqda anlayır ki, müəllifin əsas məqsədi fərdi hadisələrdən çıxış edərək ümumi ictimai mənzərə yaratmaqdır.
Əsərin süjeti Emma Bovari adlı gənc qadının həyat hekayəsi üzərində qurulmuşdur. Emma monastırda təhsil almış, romantik ədəbiyyatın təsiri altında formalaşmış bir şəxsiyyətdir. Onun xarakterinin əsas problemi məhz burada başlayır: o, həyatı olduğu kimi qəbul etmir, onu oxuduğu romanların prizmasından görməyə çalışır. Emma kənd həkimi Şarl Bovari ilə evlənir. İlk baxışda bu evlilik sakit və problemsiz görünür, lakin qısa müddət sonra Emma bu həyatdan sıxılmağa başlayır.
Emmanın narazılığı sırf Şarlın şəxsiyyəti ilə bağlı deyil. Əksinə, problem daha dərindir: Emma öz daxili dünyasında yaratdığı ideal həyat modeli ilə real həyat arasında uyğunluq tapa bilmir. Şarl sadə, qayğıkeş, lakin ambisiyasız bir insandır. O, həyatın adi axını ilə kifayətlənir. Emma isə ehtiras, dəbdəbə və romantika axtarır. Bu ziddiyyət onların ailə münasibətlərində getdikcə dərin uçurum yaradır.
Əsərdə mühüm mərhələlərdən biri Emmanın aristokrat mühitlə ilk təmasıdır. Bal səhnəsi onun psixologiyasında dönüş nöqtəsi yaradır. Bu epizod təsadüfi deyil: müəllif burada Emmanın daxili istəklərini konkret vizual mühitdə göstərir. O, bu dəbdəbəli həyat tərzini gördükdən sonra artıq əvvəlki sadə həyata qayıda bilmir. Bu isə onun gələcək faciəsinin başlanğıcı olur.
Sonrakı mərhələdə Emma müxtəlif münasibətlərə girərək öz daxili boşluğunu doldurmağa çalışır. Onun Rodolf və Leon kimi şəxslərlə əlaqələri zahirən sevgi münasibəti kimi təqdim olunsa da, bizim fikrimizcə, bu münasibətlər əslində illüziya xarakteri daşıyır. Emma hər dəfə eyni səhvi təkrar edir: o, qarşısındakı insanı deyil, öz xəyalında yaratdığı obrazı sevir. Nəticədə isə hər dəfə məyusluq yaşayır.
Bununla yanaşı, Emmanın maddi vəziyyəti də getdikcə pisləşir. O, dəbdəbəli həyat arzusu ilə borclanır və maliyyə cəhətdən çıxılmaz vəziyyətə düşür. Bu məqam əsərin sosial tənqid aspektini daha da gücləndirir. Burada yalnız fərdi məsuliyyətsizlik deyil, həm də burjua cəmiyyətinin yaratdığı süni dəyərlər sistemi ifşa olunur. İnsanlar zahiri görünüşə, statusa və maddiyyata həddindən artıq önəm verir və bu, faciəvi nəticələrə gətirib çıxarır.
Əsərin kulminasiya nöqtəsi Emmanın tam ümidsizliyə qapılması və çıxış yolu tapa bilməməsidir. Onun intiharı yalnız şəxsi məğlubiyyət kimi deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi iflasının simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. Bizim fikrimizcə, bu sonluq təsadüfi deyil; müəllif burada oxucuya açıq mesaj verir: reallıqdan qaçış və süni arzulara aludəçilik insanı məhvə aparır.
Obrazlar sisteminə gəldikdə isə, Şarl Bovari Emmanın tam əksidir. O, sadə və sədaqətli olsa da, zəif iradəlidir. Biz düşünürük ki, Şarlın faciəsi onun pis insan olması deyil, həyatın mürəkkəbliyini dərk etməməsidir. Digər obrazlar – Rodolf və Leon – Emmanın illüziyalarının müxtəlif formalarını təmsil edirlər. Onlar səthi xarakterlərdir və Emmanın gözləntilərini doğrulda bilmirlər.
Dil və üslub baxımından əsər son dərəcə diqqətəlayiqdir. Flober hər detal üzərində işləyərək maksimal dəqiqlik əldə etməyə çalışmışdır. Bu dəqiqlik təsadüfi deyil; müəllif realizm prinsipinə sadiq qalaraq həyatı olduğu kimi göstərmək istəyir. Onun üslubunda ironiyanın xüsusi rolu var. Hadisələr bəzən neytral təsvir olunsa da, alt qatda güclü tənqidi mövqe hiss olunur.
Nəticə etibarilə, “Madam Bovari” əsəri yalnız bir fərdin faciəsi deyil, bütöv bir dövrün mənəvi portretidir. Əsərin əsas ideyası insanın reallıqdan uzaqlaşaraq illüziyalar dünyasında yaşamağa çalışmasının təhlükəli nəticələrini göstərməkdir. Emma Bovari nə tamamilə günahkar, nə də tamamilə günahsızdır; o, həm cəmiyyətin təsiri altında formalaşmış, həm də öz yanlış seçimlərinin nəticəsini yaşayan bir obrazdır.
