Hekayə on iki yaşlı Sərdarın dilindən nəql olunur. Sərdar məktəbdə aralarında nəsillik düşmənçiliyi olan Kosalı tayfasından Həsənə şillə vurur və bununla fəxr edir. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə bu düşmənçiliyin kökləri açılır. Sərdarın babası Nabatalı ona ailənin faciəli keçmişini danışır: illər öncə erməni qonşuları Hovanes tərəfindən Sərdarın kiçik əmisi (adını daşıdığı Sərdar) oğurlanmış və qan donduran bir üsulla — mismarlı dolabda qətlə yetirilmişdir. Bu cinayət və sonradan törədilən qətllər iki müsəlman tayfası (Nabatalılar və Kosalılar) arasına nifaq salmışdır. Hekayənin sonunda dövlət nümayəndəsi valinin müdaxiləsi ilə Novruz bayramında iki tayfa barışır. Mismarlı dolabın sirri hamıya bəyan olur və Sərdar böyüyəndə Həsənin bacısı Gülruh ilə evlənərək bu qan davasına tamamilə son qoyur.
- Hekayənin təhlili:
Zeynalabdin Makasın “Mismarlı dolab” hekayəsi XX əsrin əvvəllərində Şərqi Anadolu və Sürməli çuxuru bölgəsində baş verən qanlı tarixi hadisələri, erməni vəhşiliklərini və bu vəhşiliklərin fonunda parçalanmış bir cəmiyyətin daxili ziddiyyətlərini ustadlıqla əks etdirən dərin məzmunlu bədii əsərdir. Hekayə on iki yaşlı Sərdarın dilindən nəql olunsa da, hadisələrin kökü Sərdarın adını daşıdığı kiçik əmisinin qətlə yetirildiyi dövrə — erməni daşnaklarının bölgədə soyqırımı törətdiyi illərə qədər uzanır. Müəllif süjeti iki xətt üzrə inkişaf etdirir: bir tərəfdən məktəbli Sərdarın Kosalı tayfasından olan həmyaşıdı Həsənlə aralarındakı “mənasız” uşaq davası və tayfa qüruru, digər tərəfdən isə bu düşmənçiliyin əsl səbəbi olan tarixi faciə və xarici düşmənin məkrli siyasəti. Hekayənin ideya mərkəzində duran “mismarlı dolab” obrazı sadəcə bir işgəncə aləti deyil, həm də erməni şovinizminin türk xalqına qarşı tətbiq etdiyi ağlasığmaz vəhşiliyin, insan qanı ilə yoğrulan nifrətin maddi simvoludur. Nabatalı babanın gecə Sərdara danışdığı “nağıl” əslində bir millətin qan yaddaşıdır; o, türkün türklə (Nabatalılarla Kosalıların) davasının sadəcə bir erməni hiyləsi (Bəhlul kimi satqınların əli ilə) olduğunu və bu daxili didişmələrin düşmənin işinə yaradığını vurğulayır. Əsərin kulminasiya nöqtəsi olan Novruz bayramında hər iki tayfanın vali və məktəb müdirinin vasitəçiliyi ilə barışması milli birliyin və intiqamın yox, həqiqətin zəfəri kimi təqdim olunur. Dolabın qapısı açıldıqda ortaya çıxan dəhşətli mənzərə — paslı mismarlar və qurumuş uşaq qanı — iki tayfa arasındakı buzları əridir, çünki onlar başa düşürlər ki, əsl düşmən bir-biri deyil, bu vəhşiliyi törədənlərdir. Müəllif Sürməli çuxurunun ermənilər tərəfindən işğalını bütün bəlaların başlanğıcı, türk əsgərinin gəlişini isə qurtuluş kimi göstərməklə tarixi həqiqəti bədii şəkildə sənədləşdirir. Hekayənin sonunda Sərdarın ali təhsil alması, ərəb əlifbasını öyrənərək babasının yazdığı şəhid siyahısını oxuması və “düşmən” tərəfin qızı Gülruhla evlənməsi cəhalətin yerini elmin, nifrətin yerini isə sevgi və milli həmrəyliyin tutduğunu simvolizə edir. “Mismarlı dolab”ın muzeyə qoyulması isə gələcək nəsillərə verilən ən böyük mesajdır: faciələri unutmaq olmaz, lakin bir millət kimi sağ qalmaq üçün daxili düşmənçiliyə son qoyub bir yumruq kimi birləşmək mütləqdir.
Zeynalabdin Makasın “Mismarlı dolab” hekayəsinin ideyası milli yaddaşın qorunması, daxili çəkişmələrin fəsadları və tarixi düşməni tanımaq zərurəti üzərində qurulmuşdur. Müəllif bu əsərdə vurğulayır ki, bir millətin ən böyük faciəsi onun başına gətirilən vəhşilikləri unutması və daxilində parçalanaraq bir-birinə qənim kəsilməsidir. Hekayənin ana xətti göstərir ki, Nabatalılar və Kosalılar kimi iki eyni kökdən olan tayfanın illərlə bir-birini qırması əslində erməni məkrinin və “mismarlı dolab” kimi ağlasığmaz vəhşilikləri törədənlərin işinə yarayan bir cəhalət nümunəsidir.İdeyanın əsas sütunlarından birini milli birlik və barışıq təşkil edir. Müəllif sübut edir ki, türkün türklə davası həm mənəvi, həm də fiziki tükənişdir; qurtuluş isə yalnız ortaq ağrıları paylaşmaq və tarixi həqiqətlərə göz yummadan birləşməkdir. Sərdarın sonda düşmən saydığı ailənin qızı ilə evlənməsi və ali təhsil alaraq keçmişini araşdırması göstərir ki, qan davasını intiqam deyil, idrak və sevgi bitirə bilər.
Bu hekayəni seçməyimin əsas səbəbi onun təkcə bir ailənin və ya bir kəndin deyil, bütöv bir xalqın yaddaşında yaşayan ağrını əks etdirməsidir. Əsərdə hadisələr uşağın – Sərdarın gözü ilə təqdim olunur və bu, zorakılığın, qan davasının və düşmənçiliyin uşaq psixologiyasını necə zədələdiyini açıq şəkildə göstərir.Hekayə məni cəlb etdi, çünki burada keçmişlə bu gün, uşaqlıqla böyüklük arasında sərt bir keçid var. Sərdarın bir şilləni “kişilik” və azadlıq kimi qəbul etməsi əslində cəmiyyətin ona zorakılığı necə normal hala gətirdiyini göstərir. Bu isə oxucunu düşünməyə məcbur edir.Eyni zamanda hekayə milli yaddaş, tarixi ədalətsizliklər və qisas anlayışı üzərində qurulub. Babasının danışdığı hadisələr göstərir ki, keçmişdə baş verən faciələr unudulmadıqca, yeni nəsillər də bu ağrının daşıyıcısına çevrilir.Bu hekayəni seçdim, çünki o, oxucunu sarsıdır, düşündürür və sual verməyə məcbur edir: zorakılıqla böyüyən uşaq sabah necə bir insan olacaq və bu zəncir harada qırılmalıdır?
