(Lətif Şüküroğlunun “Süsən nənənin nağılları” hekayəsini oxuyarkən)
Yazıçı oxucuya çatdırmaq istəyir ki, fiziki ayrılıqlar mənəvi bütövlüyü poza bilməz. İnsan öz kökünə, vətəninə və keçmişinə nə qədər sadiq qalarsa, bir o qədər müdrik və bütöv olar. Süsən nənənin vətən həsrəti ilə dünyadan getməsi bir məğlubiyyət deyil, onun sevgisinin ölməzliyidir.Əsər çox axıcı, xalq dilinə yaxın və poetik bir dillə yazılıb. Müəllif nənənin danışıq tərzində bayatılardan, nağılvari ifadələrdən istifadə edərək mətni folklorla zənginləşdirib. Bu, oxucuda elə bir təəssürat yaradır ki, sanki o da palıd ağacının altında oturub nənənin söhbətinə qulaq asır.
Bir zamanlar Oxçu çayının sahilində, uca dağların qoynunda Süsən nənə adında nur üzlü bir qadın yaşayırdı. Onun hər sabahı eyni müqəddəs ritualla başlayardı: gün hələ doğmamışdan samovarını odlayar, nəvəsi Nadirin oyanmasını gözləyərdi. Süsən nənə üçün çay sadəcə bir içki deyil, min illik babaların əmanəti idi; o, qaz sobasını bəyənməz, yeməyin dadını mis qazanda, çayın ləzzətini isə meşə çır-çırpısının alovunda tapardı.Lakin Süsən nənənin samovarının buğasında təkcə çay ətri deyil, həm də uzaq yurdların, əlçatmaz dağların həsrəti titrəyərdi. Onun qan yaddaşında anası Gülbahar nənənin Arazın o tayından – Təbriz yaxınlığındakı Üzümdil dağlarının ətəyindən gətirdiyi bir kədər vardı. Gülbahar nənəni illər öncə ulu babası Məşədi Kazım at belində Arazdan keçirib bu taya gətirmişdi. O vaxtdan bəri Araz təkcə bir çay deyil, doğmanı doğmadan ayıran, keçilməsi qadağan olunmuş bir sərhədə çevrilmişdi.Süsən nənənin nəvəsi Nadir bu həsrətin içində böyüyürdü. Axşamlar nənə-bala palıd ağacının altında, ya da şaxtalı qış gecələrində soba başında oturanda nənənin dilsiz nağılları başlayardı. Əvvəl-əvvəl uydurma nağıllar danışsa da, sonra boğçasındakılar tükəndi və nənə öz həyatını, yaddaşındakı Təbrizi nağıl eləməyə başladı. O danışdıqca, Nadirin xəyalında Qarabağ bəylərinin mülkləri, Şuşanın aynabəndli evləri və uzaqda boz-qara rəngdə görünən Binə dağları canlanardı. Nənə hər dəfə Təbrizdən, oradakı doğmalarından danışanda gözləri dolur, dodağından “Arazı ayırdılar, qum ilə doyurdular” bayatısı süzülürdü.Bir gün balaca Nadir nənəsinin göz yaşlarını sildı və ona uşaq ürəyi ilə böyük bir vəd verdi: “Ağlama nənə, mən böyüyəcəm, oxuyub böyük adam olacam və səni o taydakı qohumlarımızın yanına, Təbrizə aparacam.” Bu sözlər Süsən nənənin qəlbində zəif bir ümid çırağı yandırdı. O, Nadirin hər müvəffəqiyyətində, onun ali məktəbə girməsində bu vədin gerçəkləşəcəyinə inanmağa başladı.Amma fələyin öz nağılı vardı. İllər keçdi, Nadir oxudu, böyüdü, amma sərhədlər Süsən nənənin ömrü çatacaq qədər tez açılmadı. Nənə o tayın həsrətini özü ilə məzara apardı. Nadir isə bu ağır mənəvi yükü illərlə çiyinlərində daşıdı. Uzun illərdən sonra, yurdu işğaldan azad olunanda, Nadir ilk iş olaraq nənəsinin məzarına qaçdı. Dağılmış qəbirlərin arasından nənəsinin salamat qalmış baş daşını tapanda elə bildi ki, nənəsi oradan ona baxıb gileylə soruşur: “Vədini niyə tutmadın, bala?”Nadir nənəsinin ruhuna söz verdi ki, Təbrizə gedib oradan bir ovuc vətən torpağı gətirəcək. Elə o gün kənddən qayıdarkən, yolda qəzaya uğradı. Maşın bir neçə dəfə aşdı və Nadir huşunu itirdi. O an ona elə gəldi ki, qarşısında Mələk adında nur üzlü bir qadın dayanıb. Nadir gözlərini açanda özünü möhtəşəm bir mənzərənin içində tapdı: O, Xudafərin körpüsünün tam ortasında idi. Ətrafda kimsə yox idi, yalnız o və həmin nurani qadın. Göy qurşağı körpünün hər iki başını rəngarəng qövslərlə birləşdirmişdi. Nadir artıq harada olduğunu və hara getdiyini bilirdi. O, nənəsinin nağıllarındakı həmin əbədi birliyə, ayrılığın olmadığı o müqəddəs yurda doğru – nənəsinin ruhu ilə bərabər Xudafərindən keçib “O Tay”a qovuşurdu.
Beləcə, bir ömrün həsrəti Xudafərin körpüsünün üstündə, bir xəyalın gerçəkliyində sona çatdı. Süsən nənənin nağılı artıq bir ayrılıq dastanı deyil, mənəvi bir qovuşma hekayəsinə çevrildi.
Süsən nənənin vətən həsrəti, sadəcə uzaq bir şəhərə və ya kəndə duyulan darıxmaq hissi deyildi; bu, bir ruhun iki yerə bölünməsi, bir ömrün sahilində dayanıb qarşı tərəfə keçə bilməməyin yaratdığı mənəvi sızıltı idi.Süsən nənənin vətən həsrəti, sadəcə uzaq bir şəhərə və ya kəndə duyulan darıxmaq hissi deyildi; bu, bir ruhun iki yerə bölünməsi, bir ömrün sahilində dayanıb qarşı tərəfə keçə bilməməyin yaratdığı mənəvi sızıltı idi. Süsən nənənin daxilində daşıdığı vətən həsrəti, Arazın suları kimi həm coşqun, həm də bulanıq bir kədər idi. Onun üçün Təbriz sadəcə bir coğrafi ad deyil, uşaqlığının itirilmiş cənnəti, anasının son nəfəsindəki yarımçıq qalmış duası idi. Hər səhər samovarı odlayanda, sanki o tüstünün içində Üzümdil dağlarının dumanını görməyə çalışırdı. O, quzeyin havasını udsa da, ciyərləri həmişə güneyin qızmar günəşi və laləli düzləri üçün təşnə idi.
Nənənin həsrəti “qan yaddaşı” deyilən o görünməz tellərlə toxunmuşdu. O, heç vaxt görmədiyi Təbriz küçələrini anasının xatirələrindən elə əzbərləmişdi ki, gözlərini yumanda özünü o dar döngələrdə, kərpic divarlı evlərin kölgəsində hiss edirdi. Onun üçün vətən, aralarında aşılmaz sədlər, tikanlı məftillər olan bir “yasaq meyvə” idi. Bu həsrət onun bayatılarında canlanırdı: hər “Arazı ayırdılar…” deyəndə, sanki o qədim körpünün hər daşı nənənin qəlbində bir az daha sızlayırdı.
Süsən nənənin baxışları həmişə o boz-qara dağlara zillənib qalırdı. O dağların o üzündə qalan doğmalar, qəbirlər və xatirələr onun üçün bir nağıl qədər uzaq, amma canı qədər yaxın idi. Onun həsrəti sakit bir ümidsizliklə alovlu bir ümidin çarpışması idi. Nəvəsi Nadirə “məni ora apararsan” deyəndə, əslində ölməkdə olan bir arzunu süni nəfəslə yaşatmağa çalışırdı. Nənənin bu yanğısı qum ilə doymayan Arazdan daha dərindi; çünki o, vətəni sadəcə torpaq kimi deyil, bir mənəvi bütövlük kimi arzulayırdı. Nənənin dünyadan köçməsi belə, bu həsrətin bitməsi deyil, nağıllaşması idi. O, bu tayda qalsa da, ruhu həmişə o tayın ruzgarı ilə sovrulurdu. Onun vətən sevgisi, bir xalqın illərlə içində boğduğu, amma heç vaxt söndürə bilmədiyi o müqəddəs həsrətin ən nurlu və ən kədərli təzahürü idi.
Süsən nənənin bu dərin duyğuları haqqında danışarkən, sanki bir millətin tarixini vərəqləmiş oluruq.
Əsərin ən təməl ideyası Azərbaycanın bölünmüş taleyi və bu ayrılığın insan ruhunda açdığı sağalmaz yaradır. Süsən nənə və ailəsi timsalında müəllif göstərir ki, sərhədlər torpağı bölsə də, ruhu və yaddaşı bölə bilməz. Nənənin heç vaxt görmədiyi Təbrizi nağıl kimi yaşatması, “qan yaddaşı”nın nəsildən-nəslə ötürülməsini və milli kimliyin unudulmazlığını simvolizə edir.Hekayədə Süsən nənənin müasir qaz sobasını yox, odun samovarını və mis qazanı seçməsi sadəcə bir vərdiş deyil. Bu, insanın öz fitrətinə, təbiətinə və köklərinə sadiq qalması ideyasıdır. Müəllif vurğulayır ki, təbii olan hər şey faydalı və ölməzdir. Süsən nənə keçmişin müdrikliyini və saflığını təmsil edir.Nadirin uşaq ikən nənəsinə verdiyi vəd əsərin süjet xəttini hərəkət etdirən əsas qüvvədir. Burada ideya ondan ibarətdir ki, keçmiş nəslin arzuları gələcək nəslin mənəvi borcuna çevrilir. Nadirin illər sonra nənəsinin məzarını ziyarət etməsi və Təbrizə getmək istəyi, gənclərin öz tarixlərinə və böyüklərinin vəsiyyətlərinə sahib çıxmalı olduqlarını göstərir.
Hekayənin sonu, yəni Nadirin qəza anında özünü Xudafərin körpüsündə görməsi, mənəvi qovuşmanın fiziki maneələrdən üstün olması ideyasını daşıyır. İnsan bədəni məhv ola bilər, amma onun arzusu və ruhu hər zaman o tayla bu tayı birləşdirən bir körpü tapacaqdır. Göy qurşağı isə bu qovuşmanın müqəddəs və nurani rəmzidir
Əsərin mövzusu Azərbaycanın tarixi parçalanması, Araz çayı və Xudafərin körpüsü ətrafında formalaşan həsrət, milli kimlik və nəsillərarası mənəvi bağlılıqdır. İnsanların öz doğma yurdundan (Güney Azərbaycan) ayrı düşməsi və bu ayrılığın bir ömür boyu çəkən ağrısı. Müasir dünyanın “süni”liyi (alüminium qablar, qaz çayı) ilə keçmişin “təbii”liyi (mis qazan, samovar) arasındakı ziddiyyət.
• Süsən nənə: O, milli yaddaşın qoruyucusudur. Nənənin simasında biz Azərbaycan qadınının dözümünü, müdrikliyini və ən əsası “vətən içində vətən həsrəti” çəkməsini görürük. Onun samovarı bir növ “ümid ocağı”dır.
• Nadir: Gənc nəslin nümayəndəsidir. O, əvvəlcə nağıl dinləyicisi, sonra isə bu nağılı gerçəkləşdirməyə çalışan bir “qəhrəman”dır. Nadirin taleyi vədini yerinə yetirə bilməməyin gətirdiyi mənəvi əzabla yoğrulub.
• Gülbahar (Ulu nənə): Həsrətin başlanğıc nöqtəsidir. Onun həyatı bir köç və bir ayrılıq hekayəsidir ki, bu da bütün nəsli təsir altına alır.
• Araz çayı: Sadəcə bir su kütləsi deyil, ayrılığın, həsrətin və eyni zamanda qovuşmaq arzusunun sərhədidir.
• Xudafərin körpüsü: İki sahili birləşdirən mənəvi körpüdür. Əsərin sonunda Nadirin bu körpüdə olması ruhların və arzuların heç bir sərhəd tanımadığını simvolizə edir.
• Samovar və Mis qablar: Keçmişin saflığını, təbiiliyini və ailə ocağının istiliyini təmsil edir.
•Göy qurşağı: Ümidin, ilahi qovuşmanın və nurani sonluğun rəmzidir.
“Süsən nənənin vətən həsrəti ilə yoğrulmuş nağılları, əslində bizə kim olduğumuzu və haradan gəldiyimizi xatırladan bir aynadır. Onun samovarı sadəcə çay üçün deyil, ümidləri isitmək üçün yanırdı. Hekayənin sonunda Nadirin nənəsinə verdiyi vədi yerinə yetirmək üçün çıxdığı yol, gənc nəslin keçmişə olan mənəvi borcunun simvoludur. Bu əsər bizə öyrədir ki, vətən sadəcə torpaq deyil, babaların vəsiyyəti, nənələrin bayatısı və heç vaxt sönməyən bir qovuşmaq ümididir.”
