Cəmiyyətin Güzgüsü və Laqeydliyin İflası
Anton Çexov 1892-ci ildə yazdığı “6 nömrəli palata”povesti ilə bir həkim soyuqqanlılığı və cərrah dəqiqliyi ilə cəmiyyətin çürümüş tərəflərini kəsib ortaya qoyur. “6 nömrəli palata” sadəcə Çar Rusiyasının durğunluğunu deyil, bəşəriyyətin əzəli problemi olan mənəvi deqradasiyanı və ziyalı təbəqənin fəaliyyətsizliyini simvolizə edən bir şahəsərdir.
Həbsxana, Xəstəxana, yoxsa Cəmiyyət?
Əsərin başlanğıcında təsvir olunan xəstəxana həyəti və palata sanki yer üzündəki cəhənnəmin təsviridir. Murdar, üfunətli və baxımsız bu məkan sadəcə bir bina deyil, bir mikrokosmosdur.
Qapıda dayanan və xəstələri döyən mühafizəçi Nikita, kor-koranə və mütləq gücün simvoludur. O, döydüyü insanlara qarşı kin bəsləmir, sadəcə sistemin ona verdiyi funksiyanı yerinə yetirir. Bu, totalitar sistemlərdəki düşünmədən tabe olan “icraçı” obrazının təcəssümüdür.
Palatanın ətrafındakı “tikanlı otlar”, hündür hasarlar və pəncərələrdəki barmaqlıqlar cəmiyyətin həqiqətdən və əzab çəkdiyi insandan özünü necə təcrid etdiyini göstərir.
Əsərin nüvəsini həkim Ragin və xəstə Qromov arasındakı dialoqlar təşkil edir. Bu iki obraz əslində eyni medalın iki üzü – fərqli reaksiyalar verən iki “ziyalı” tipidir.
İvan Dmitriç Qromov:
Qromov “təqib olunma” qorxusundan əziyyət çəksə də, əsərdəki ən ayıq və vicdanlı obrazdır. Onun “dəli” hesab edilməsinin səbəbi, normal insanın verməli olduğu təbii reaksiyaları (ağrıya bağırmaq, zülmə etiraz etmək) verməsidir. O, küçədə qandallı məhbusları görəndə sarsılır, çünki bilir ki, bu ədalətsiz sistemdə hər kəs hər an günahsız yerə həbs edilə bilər.
Andrey Yefimiç Ragin:
Həkim Ragin illərlə xəstəxanadakı rüşvətxorluğa və Nikitanın işgəncələrinə göz yumub. Onun sığındığı Stoisizm (dözümlülük fəlsəfəsi) əslində mənəvi tənbəlliyin maskasıdır: “İnsan daxilən azaddırsa, mühitin önəmi yoxdur.” Ragin şərlə mübarizə apara bilmədiyi üçün şərin mövcudluğunu fəlsəfi olaraq “mənasız” elan edir.
Çexov oxucunu sarsıdıcı bir sualla qarşı-qarşıya qoyur: Həqiqi dəli kimdir?
İçəridəki beş xəstə, yoxsa çöldə bir-birini aldadan, rüşvət alan və heç bir ali məqsədi olmayan “sağlam” insanlar? Şəhər əhli Raginin Qromovla söhbət etməsini “dəlilik” kimi qiymətləndirir. Çünki onların nəzərində normal insan yalnız sıradan işlərlə məşğul olmalıdır; dəli ilə maraqlı söhbət etmək artıq sistemdən kənarlaşmaqdır.
Əsərin kulminasiyası Raginin özünün laqeyd qaldığı o palataya salınmasıdır. Bu, fəlsəfənin reallıq qarşısındakı iflasıdır.
İllərlə “əzab çəkmək boş şeydir” deyən Ragin, Nikitadan ilk yumruğu alanda bütün fəlsəfəsi darmadağın olur. O anlayır ki, ağrıya fəlsəfi baxmaq yalnız o ağrını çəkməyəndə mümkündür.
Raginin beyninə qan sızaraq ölməsi həm fiziki, həm də “fəaliyyətsiz ziyalılığın” ölümüdür. O, heç bir iz qoymadan, illərlə görməzdən gəldiyi qaranlığın içində boğulub gedir.
“6 nömrəli palata” sadəcə bir dövrün siyasi manifesti deyil, hər bir zaman üçün keçərli olan xəbərdarlıqdır:
Kitab oxumaq insanı “yaxşı” etmir; əsl ziyalı ətrafındakı haqsızlığa müdaxilə edən şəxsdir.
Laqeydlik Cinayətdir – Şərin qarşısını almayan hər kəs o şərin səssiz ortağına çevrilir.
Azadlıqla əsarət arasındakı sərhəd çox incədir. Bu gün idarə edən həkim, sabah döyülən xəstə ola bilər.
Anton Çexov bu əsərlə oxucunun üzünə bir güzgü tutur. Raginin faciəsi onun pis insan olması deyil, yaxşılığı müdafiə edəcək qədər cəsarətli olmaması idi. Nə qədər ki, dünyada zülmə “mənlik deyil” deyib keçənlər var, 6 nömrəli palata hələ də fəaliyyətdədir.
